Glioblastoma hücreleri öngörülebilir bir yörünge izliyor: Tedavi umudu

Bilim insanları, glioblastoma (yetişkinlerde en tehlikeli beyin tümörü) hücrelerinin sanıldığı kadar rastgele davranmadığını, aksine öngörülebilir bir hücresel yörünge izlediğini ortaya koydu. Avrupa Moleküler Biyoloji Laboratuvarı (EMBL), Almanya Kanser Araştırma Merkezi (DKFZ) ve İngiltere’deki Wellcome Sanger Enstitüsü’nden araştırmacıların yürüttüğü iki eşzamanlı çalışma, Nature dergisinde yayımlandı. Bulgular, tümör hücrelerinin gelişimsel (embriyonik gelişime benzer) bir hâlden başlayıp sırayla gliosis (beyin hasarına tepki) ve hipoksi (oksijensizlik) durumlarına geçtiğini; bu geçişlerin her aşamasını belirli gen düzenleyicilerinin yönettiğini gösteriyor.

Glioblastoma Hücreleri Nasıl Bir Yol İzliyor?

Araştırmacılar, 12 glioblastoma tümörünün çok sayıda farklı bölgesinden örnek alarak bir milyondan fazla hücrenin tek hücre düzeyinde genetik, epigenetik ve mekânsal haritasını çıkardı. Elde edilen veriler, tümör hücrelerinin dört ana durumdan oluştuğunu gösterdi: gelişimsel sinir progenitörlerine benzeyen hücreler, astrosit benzeri hücreler, glial hasar tepkisi (gliosis) gösteren hücreler ve oksijensiz ortama (hipoksi) uyum sağlayan hücreler. İkinci çalışmada ise geliştirilen scDORI adlı derin öğrenme algoritması, bu hücresel geçişleri düzenleyen genetik ağları modelledikten sonra deneysel olarak doğruladı.

“Sıfırdan başlayalım dedik – bu hastalık hakkında hiçbir şey bilmediğimizi varsayarak, kanser hücresinin glioblastoma’da nasıl davrandığını sayısal yöntemlerle yeniden inşa edebilir miyiz?”

Bu sözleri söyleyen, Wellcome Sanger Enstitüsü’nden ve University College London Kanser Enstitüsü’nden Ömer Bayraktar, çalışmanın ortak kıdemli yazarlarından. Söz konusu hücresel yörünge, genetik olarak birbirinden farklı tümör alt tiplerinde bile korundu; yani tümörlerin çoğunda aynı mekânsal patika tekrar tekrar ortaya çıktı.

Hastalık Hakkında Bilinmesi Gerekenler

Glioblastoma, yetişkinlerde görülen en yaygın ve en ölümcül primer beyin tümörüdür; dünyada her yıl 100 binin üzerinde insanın ölümüne yol açar. Tümör hücrelerinin birbirinden son derece farklı ve dinamik olması – hücresel plastisite – tedavinin başarısızlığa uğramasının temel nedenlerinden biridir. Mevcut tedavi cerrahi, radyoterapi ve kemoterapiyi birleştirse de ortalama sağkalım süresi teşhisten sonra 15 ay civarındadır. Yeni çalışma, bu plastisitenin aslında öngörülebilir bir mimariye sahip olduğunu, dolayısıyla belirli hücre durumlarını hedefleyecek tedavilerin geliştirilebileceğini gösteriyor.

MYT1L Geni Nedir ve Neden Önemli?

İkinci çalışmanın en çarpıcı bulgusu, MYT1L adlı genin bu yörüngedeki rolü. Araştırmacılar, MYT1L’yi “koruyucu baskılayıcı” olarak tanımladı: Bu gen, hücreyi nöron benzeri bir durumda kilitli tutarak daha saldırgan hâllere geçişi engelliyor. Fare deneylerinde MYT1L etkinleştirildiğinde tümör büyümesi ve invazyon (sağlıklı dokuya yayılma) azaldı, baskılandığında ise hücreler yeniden plastik hâle gelip daha hızlı ilerledi. Bu, MYT1L ve benzeri baskılayıcı genlerin yeni nesil terapiler için potansiyel hedef olabileceğini düşündürüyor.

Sık Sorulan Sorular

Bu bulgu glioblastoma hastalarını nasıl etkileyecek? Çalışma henüz laboratuvar aşamasında; klinik denemeler için ek araştırma gerek. Ancak öngörülebilir hücresel yörüngeyi bilmek, gelecekte hücresel durumları hedefleyen yeni tedavilerin tasarlanmasını kolaylaştırabilir.

MYT1L’yi hedefleyen bir ilaç var mı? Henüz yok. Araştırmacılar, MYT1L’nin terapötik hedef potansiyelini gösterdi; ancak bunun bir ilaca dönüşmesi yıllar sürebilir.

Glioblastoma’ya şu an hangi tedavi uygulanıyor? Cerrahi çıkarma, radyoterapi ve temozolomid (kemoterapi ilacı) kombinasyonu standart tedavidir; sağkalım ortalama 15 aydır.

Sonuç

Glioblastoma’nın kaotik bir hastalık olarak görüldüğü yaklaşık yirmi yılın ardından, yeni bulgular tümörün altında öngörülebilir bir moleküler düzen yattığını ortaya koyuyor. EMBL, DKFZ ve Wellcome Sanger Enstitüsü ekipleri, bu düzeni bozabilecek genetik düğmeleri – MYT1L gibi – belirlemiş durumda. Sonraki adım, bu hücresel yörüngeyi ve onu yöneten genleri insanlardaki tedavi stratejilerine taşımak.